Tarnowski właśc. Tarnawski Antoni (1821–1887), solista baletu Warszawskich Teatrów Rządowych.
Ur. 3 XI (błędnie 6 I 1822) w Warszawie, ochrzczony jako Konstanty Antoni, był synem Stefana Józefa Michała Tarnawskiego (1772–1847), zubożałego szlachcica, od ok. r. 1809 drukarza typograficznego „Gazety Warszawskiej”, i jego drugiej żony, Marianny z Klaszewskich (1792–1852), rozwiedzionej w r. 1815 z Augustem Karolem Friedlandem. Miał braci Błażeja Józefa (1818–1854), burmistrza Mszczonowa, oraz bliźniaka, Aleksandra (1821–1882, zob.). Rodzeństwo przyrodnie zmarło w dzieciństwie. W l. dwudziestych nazwisko Tarnawskich uległo transformacji na Tarnowscy.
T. mieszkał z rodziną w Warszawie przy ul. Świętojerskiej, w dawnym pałacu Platerowskim, wówczas w posiadaniu Antoniego Lesznowskiego, gdzie była siedziba „Gazety Warszawskiej”. Uczęszczał zapewne na lekcje tańca, skoro pierwszy raz wystąpił (z bratem Aleksandrem) na scenie Teatru Wielkiego 1 I 1835 w orszaku amorków w żywym obrazie „Powinszowania publiczności”, a «24 II 1835 tańczył w pas de quatre» (M. Chomiński). Regularną naukę baletu rozpoczął jednak dopiero 1 VII t.r. w szkole baletowej, zorganizowanej wtedy w Teatrze Wielkim. Początkowo był uczniem Romana Turczynowicza, a w «klasach wydoskonalenia» dla przyszłych solistów szkolił się u Mikołaja Grekowskiego i Maurice’a Piona. W r. 1836 występował w partiach solowych w przedstawieniach szkolnych jako Ferdynand w „Opiekunie oszukanym” z muzyką G. Rossiniego w opracowaniu Józefa Stefaniego (choreografia Pion) oraz gospodyni Katarzyna w „Dwóch posągach” Józefa Elsnera (choreografia L. Thierry).
Ok. r. 1840 został T. zaangażowany do baletu Warszawskich Teatrów Rządowych (WTR). Początkowo specjalizował się w partiach charakterystycznych i rolach groteskowych, co wynikało z jego temperamentu: «był energicznym, towarzystwa dotrzymywał, do wesołych uczniów należał» (J. T. S. Jasiński). W r. 1841 Filippo Taglioni, bawiący przejazdem w Warszawie z występującą gościnnie córką Marią, obsadził go w drugoplanowej roli Akbara w balecie „Rozbójnik morski” A.-Ch. Adama (choreografia F. Taglioni). Następnie tańczył T. niewielkie partie: pas de cinq (m.in. z bratem) w „Paziach księcia Vendôme” V. Jíroveca w opracowaniu Stefaniego i Józefa Damsego (choreografia Pion, wg J.-L. Aumera), kontredansa «w kostiumie z okolic Olkusza» podczas maskarady w divertissement Stefaniego (choreografia Pion), Żonę Maturyna w balecie komicznym „Fletrowers zaczarowany” nieznanego autorstwa (choreografia Thierry, wg F. Bernardellego) i Drużbę w „Weselu w Ojcowie” Karola Kurpińskiego i Damsego (choreografia Thierry, Pion i J. Mierzyńska). Gdy w poł. r. 1843 dyrektorem baletu WTR został F. Taglioni, a reżyserem baletu Turczynowicz, T. tańczył w choreografiach Taglioniego partię solową w scenie baletowej opery „Faworyta” G. Donizettiego, Kapitana Edwarda w balecie „Wyspa amazonek” Stefaniego i Gustawa w balecie „Anetta, czyli sen wieśniaczki” Stefaniego, a w choreografii Piona: Hansa i «pas de deux komiczne styryjskie» w balecie „Mimili, czyli Styryjczykowie” Stefaniego. T. i jego brat «wprowadzali w taki zachwyt swoją lekkością, zręcznością, gracją, że się żałowało jak skończyli. Antoni był grotesk […], doskonali obydwa. […] W roku 1846 zaczęli wchodzić w role i byli to już artyści pierwszorzędni» (Jasiński).
T. wykonywał nie tylko partie charakterystyczne, ale też klasyczne. W obecności cesarza Rosji Mikołaja I tańczył 16 X 1847 w Warszawie w teatrze w Pomarańczarni partię solową w balecie „Hrabina i wieśniaczka, czyli Przemiana żon” Adama w opracowaniu Stefaniego (choreografia Turczynowicz, wg „Le diable à quatre” J. Maziliera). Partie solowe tańczył też m.in. w baletach: „Giselle” Adama w opracowaniu Stefaniego (choreografia Turczynowicz, wg J. Corallego), „Robert i Bertrand, czyli Dwaj złodzieje” z muzyką H. Schmidta, Stefaniego i Damsego w choreografii Paolo Taglioniego (syna F. Taglioniego), „Panorama Neapolu” Stefaniego (choreografia F. Taglioni), „Tańce lezgińców” (późniejszy tytuł „Tańce perskie”) Stefaniego (choreografia Turczynowicz), „Mleczarka szwajcarska” z muzyką Rossiniego, Jíroveca i W. R. Gallenberga w opracowaniu Stefaniego (choreografia F. Taglioni), partię Diavolina w „Katarzynie, córce bandyty” C. Pugniego w opracowaniu Stefaniego (choreografia Turczynowicz, wg J. Perrota) oraz w operze „Jezioro wieszczek” D.-F. Aubera (choreografia Pion). Podczas występów gościnnych berlińskiej baleriny Marii Taglioni tzw. młodszej, córki P. Taglioniego, tańczył 4 VI 1851 w divertissement. T.r. wykonywał partie Gringoire’a w „Esmeraldzie” Pugniego w opracowaniu Stefaniego (choreografia Turczynowicz, wg Perrota). Dublował też brata w scenie uwodzenia w operze „Robert Diabeł” G. Meyerbeera w choreografii F. Taglioniego.
W Pomarańczarni T. wykonał 5 V 1852 przed rosyjską rodziną cesarską taniec węgierski w balecie-divertissement „Pałac kryształowy w Londynie” Stefaniego (choreografia Turczynowicz). tańczył (wymiennie z bratem) Salvatora Rosę w „Katarzynie, córce bandyty” i Pasterza w balecie-divertissement „Miłość przebudzona” G. Panizzy w opracowaniu Stefaniego (choreografia F. Taglioni). Po bracie przejął 14 IV 1853 rolę Hrabiego de Saint Leona w „Hrabinie i wieśniaczce, czyli Przemianie żon” i jesienią t.r. partnerował w niej C. Grisi, włoskiej gwieździe europejskiego baletu romantycznego, oraz tańczył z nią, obok brata, Gringoire’a i Diavolina. Popularność zdobył rolą Don Diega w balecie „Paquita, czyli Cyganie” E. Deldeveza w opracowaniu Stefaniego (choreografia Turczynowicz, wg Maziliera), którego premiera odbyła się 30 IX 1854. Wymieniał brata w głównej roli Hrabiego Leonarda w „Asmodei, diable rozkochanym” G. A. Scaramellego w opracowaniu Stefaniego (choreografia Turczynowicz, wg „Le diable amoureux” Maziliera). Był też solistą, obok brata, w operze „Wilhelm Tell” (wyst. pt. „Carlo il Temerario”) Rossiniego (choreografia Turczynowicz). W grudniu 1855 tańczył z N. Bogdanową, rosyjską gwiazdą Opery Paryskiej, w scenie uwodzenia z opery „Robert Diabeł” i jako Gringoire. Dn. 28 II 1856 wykonywał główną rolę męską Amata w balecie fantastycznym „Wyspa miłości” z muzyką W. Gähricha, Stefaniego i in. (choreografia Turczynowicz). Podczas pierwszej wizyty w Warszawie cesarza Aleksandra II wystąpił 25 V t.r. w Pomarańczarni jako Don Diego. W czerwcu przejął po chorym bracie cały jego repertuar, m.in. Księcia Alberta w „Giselle”.
W sezonie 1856/7, w czasie dyrekcji w Teatrze Wielkim włoskiego baletmistrza C. Blasisa, był T. solistą w jego divertissement i tańczył w trzech jego realizacjach baletowych: w balecie „Wenus i Adonis” z muzyką L. Casamoraty, F. A. Blasisa i G. Bajettiego jako Adonis partnerował występującej gościnnie tancerce włoskiej M. Vincentini, w „Fauście” wg J. W. Goethego z muzyką Casamoraty, L. M. Vivianiego i in. rolę tytułową, w której pokazał «piękną figurę oraz szlachetny, lekki i elegancki taniec» (pochwalony w mediolańskiej „La Fama del 1857” R. 16 nr 10), oraz w „Dwóch dniach karnawału w Wenecji” Jana Quattriniego jedną z głównych partii, razem z bratem, który wtedy wrócił na scenę po kilkumiesięcznej depresji. Wiosną 1857 tańczył ponownie z Bogdanową w rolach Gringoire’a i Diavolina. Podczas kolejnego pobytu w Warszawie Aleksandra II objął 10 IX t.r. rolę główną Konrada w „Korsarzu” Adama w opracowaniu Stefaniego z wykorzystaniem mazurka Fryderyka Chopina (choreografia Turczynowicz, wg Maziliera); «w grze jego widne były: energia i dokładne rozumienie» („Kur. Warsz.” 1857 nr 237). Występował nadal w „Giselle”, na zmianę z bratem, «bo też tak jemu, jak i jego bratu Aleksandrowi mało kto, bo nikt podobno nie dorówna» („Kur. Warsz.” 1857 nr 323), a po jego odejściu z teatru w lutym 1858 odnosił największe tryumfy, zarówno we wcześniejszym repertuarze brata, jak i nowym, specjalnie dla niego przygotowanym. Zatańczył wówczas w realizacjach Turczynowicza m.in. główną partię Federiciego w balecie „Marco Spada, czyli Córka rozbójnika” Aubera w opracowaniu Gabriela Rożnieckiego (choreografia wg Maziliera), Henryka w „Modniarkach, czyli Karnawale paryskim” M. Strebingera w opracowaniu Rożnieckiego (choreografia wg P. Borriego) oraz Konrada w „Dziewicach jeziora” Rożnieckiego. Swój dorobek tancerza klasycznego ukoronował tańczoną od 13 III 1864 (przejętą po bracie) rolą Jamesa we wznowieniu „Sylfidy” J. Schneitzhöffera (choreografia F. Taglioni).
W l. 1859–65 partnerował T. zagranicznym artystkom baletu odwiedzającym Warszawę: J. Friedberg z Petersburga, Bogdanowej, C. Cucchi (Couqui) z Wiednia oraz E. Casati z Berlina, a także czołowym polskim balerinom: Karolinie Straus, Marii Freytag, Kamili Stefańskiej i Helenie Cholewickiej. Był uważany za «najwydatniejszą, najzasłużeńszą i najwięcej utalentowaną postać w dziedzinie choreografii tutejszej»; jego taniec «obok nadzwyczajnego wyrobienia i siły odznacza się nieporównanym wdziękiem i lekkością zadziwiającą […] jest prawdziwym mistrzem w swoim zawodzie; ani lata, ani ciągła i ciężka praca nie wywarły żadnego ujemnego wpływu na ten szczęśliwy i bogaty organizm» („Dzien. Warsz.” 1864 nr 224); pisano też, że «jest jednym z najsłynniejszych tancerzy w Europie, a znający sceny zagraniczne, twierdzą nawet, że równego p. Tarnowskiemu asystenta i pomocnika dla pierwszej tancerki, nie znajdzie w żadnym teatrze» („Dzien. Warsz.” 1865 nr 113). Gdy na początku r. 1866 ponownie gościła w Warszawie Bogdanowa, T. tańczył z nią w roli Gringoire’a; jednak 11 II t.r. jako Hrabia Leonardo w „Asmodei, diable rozkochanym”, «w skoku dostał ruptury, padł i na tragach zanieśli go do domu» (Jasiński). Bogdanowa zainicjowała na jego rzecz przedstawienie benefisowe, które odbyło się 18 II t.r., a w dalszych jej występach partnerował brat T-ego, podstępnie sprowadzony do teatru po ośmiu latach nieobecności.
Po wypadku T. nie wrócił już na scenę. Dn. 20 X 1868 został mianowany nauczycielem wyższych klas szkoły baletowej WTR (w której wcześniej uczył dorywczo). Z mieszkania zajmowanego z bratem w oficynie Teatru Wielkiego obaj przeprowadzili się w r. 1870 do domu Jana Rychtera przy ul. Belwederskiej 2, następnie zamieszkali przy ul. Piwnej. W r. 1880 Aleksander Fejst (powinowaty) dał obu braciom mieszkanie w swoim budynku w pobliżu Ogrodu Saskiego. T. nie uczestniczył w pogrzebie brata 3 VI 1882 z powodu doznanego szoku po jego śmierci. W l.n. żył w samotności.
T-ego wysoko ceniono zarówno w repertuarze charakterystycznym, jak i klasycznym. Był świetnym tancerzem tzw. demi-klasycznym, najwybitniejszym, obok brata, solistą polskiego baletu XIX w.; wg recenzenta „Dziennika Warszawskiego” (1866 nr 33) «najznakomitszy, nie tylko z naszych, lecz i z europejskich nawet tancerzy, ozdoba tutejszego baletu i podpora wszystkich pierwszych tancerek; artysta, którego ręce były skrzydłami unoszącymi w powietrzu wdzięcznie rozpozowane ich postacie, a nogi wykonywały z gracją i niesłychaną biegłością najtrudniejsze pas wielkiego tańca». Zmarł 7 II 1887 w Warszawie, został pochowany 9 II na cmentarzu Powązkowskim.
Rodziny T. nie założył.
Litogr. i fot. w Muz. Teatr. w W.; – PSB (Taglioni Filippo); Słown. teatru pol. (bibliogr.); – Pudełek J., Warszawski balet romantyczny, 1802–1866, Kr. 1968; taż, Warszawski balet w latach 1867–1915, Kr. 1981; Secomska H., Repertuar teatrów warszawskich, 1863–1890, W. 1971; Szczublewski J., Teatr Wielki w Warszawie, 1833–1993, W. 1993; Świetlicka H., Repertuar teatrów warszawskich, 1832–1862, W. 1968; – „Gaz. Warsz.” 1841 nr 292, 1842 nr 284, 1852 nr 142, 1887 nr 36; „Kur. Warsz.” 1843 nr 8, 273, 1844 nr 338, 1845 nr 112, 1846 nr 93, 1849 nr 330, 1851 nr 148, 1852 nr 202, 299, 1853 nr 302, 318, 336, 1854 nr 257, nr 300 (dot. brata, Błażeja), 1855 nr 345, 1856 nr 57, 174, 261, 332, 1857 nr 81, 119, 1858 nr 257, 1859 nr 104, 115, 276, 305, 313, 322, 1860 nr 280, 1864 nr 289, 1866 nr 33, 35, 39; – AP w W.: Akta Stanu Cywilnego cyrkułu III m. W., akta małżeństw 1816 nr 89 s. 95–6 (dot. ślubu rodziców), akta ur. 1821 nr 440 s. 177–7v (akt ur.); IS PAN: Chomiński M., Wykaz chronologiczny aktorów teatru warszawskiego z lat 1774–1873 (rkp.), Jasiński J. T. S., Życiorysy aktorów polskich XVIII i XIX wieku, (rkp.); Muz. Teatr. w W.: Afisze; Parafia rzymskokatol. p. wezw. św. Antoniego Padewskiego w W.: Księga zm. 1887 nr 52 s. 288v (akt zgonu).
Paweł Chynowski